ҚУРЪОН МАЪРИФАТИ ВА ИНСОН КАМОЛОТИ

Инсоният тарихида маънавий қадриятлар масаласи ҳар доим марказий ўринни эгаллаб келган. Ҳар бир цивилизация, ҳар бир маданият ўз аъзоларини муайян ахлоқий меъёрларга йўналтирувчи тизимга эга бўлган. Аммо барча даврлар ва миллатлар учун универсал, ўзгармас ва мукаммал ахлоқий дастур яратиш инсон ақлининг имконидан ташқари бўлиб қолаверган. Айнан шу нуқтада Қуръони каримнинг инсоният ҳаётидаги ўрни ва аҳамияти намоён бўлади. Аллоҳ таоло инсонни яратар экан, уни ўз ҳолича ташлаб қўймади – унга тўғри йўлни кўрсатувчи илоҳий китоблар ва пайғамбарларни юборди. Ана шу илоҳий китобларнинг сўнггиси ва Қиёматгача инсоният учун ҳидоят манбаи бўлган Қуръони каримдир.
Қуръони карим бошқа барча илоҳий китоблардан бир қатор жиҳатлари билан фарқ қилади. У Аллоҳ таоло томонидан Қиёмат кунигача ҳар қандай ўзгартиришдан муҳофаза қилинган ягона китобдир. “Ҳижр” сурасининг 9-оятида Аллоҳ таоло: 
إِنَّا نَحۡنُ نَزَّلۡنَا ٱلذِّكۡرَ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ ٩
“Албатта, зикрни Биз нозил қилдик ва, албатта, уни Биз муҳофаза қилурмиз.” (Ушбу зикр–Қуръон.) деб бу ваъдани очиқ баён қилган. Тарих давомида аввалги илоҳий китобларга инсонлар томонидан ўзгартиришлар киритилган бўлса, Қуръони карим охирги китоб бўлгани учун унинг ҳукми Қиёмат кунигача давом этади ва асло ўзгармайди. Шунингдек, "Исро" сурасининг 88-оятида Аллоҳ таоло инсонлар ва жинлар бирлашсалар ҳам Қуръоннинг ўхшашини келтира олмасликларини баён қилган. Бу – Қуръоннинг илоҳий манбадан эканини тасдиқловчи буюк далиллардан биридир.
Қуръони карим Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи ва салламга берилган абадий мўъжизадир. Аввалги пайғамбарларга берилган мўъжизалар муайян замон ва маконда намоён бўлган бўлса, Қуръони каримнинг мўъжизалиги барча замонларда давом этиб келмоқда. У ўзининг балоғати, илмий ишоралари, ҳикматлари ва инсон қалбига таъсир кучи билан ҳар бир авлодни ҳайратга солаверади. Имом Муслим ривоятларида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўзларига берилган энг буюк мўъжиза Аллоҳнинг ваҳийси эканини ва шу сабабли Қиёмат куни энг кўп умматли пайғамбар бўлишларига умид қилишларини баён этганлар.
Қуръони каримни тиловат қилиш Ислом динидаги энг фазилатли ибодатлардан бири ҳисобланади. "Фотир" сурасининг 29-30 оятларида Аллоҳ таоло Ўзининг Китобини тиловат қилувчиларни мақтаб, уларга сира касод бўлмайдиган тижорат – яъни чексиз ажру савоб ваъда қилиб:
“Албатта, Аллоҳнинг китобини тиловат қиладиганлар, намозни тўкис адо этиб, Биз уларга ризқ қилиб берган нарсалардан махфий ва ошкора инфоқ қилганлар, ҳаргиз касодга учрамайдиган тижоратдан умидвор бўлурлар. Чунки У зот уларга ажрларини тўлиқ қилиб берур ва Ўз фазлидан зиёда ҳам қилур. Албатта, У ўта мағфиратли ва ўта шукр қилгувчидир.”
Ҳадиси шарифларда келтирилишича, Қуръондан бир ҳарф ўқиган кишига бир савоб ёзилади ва бу савоб ўн баробар кўпайтирилади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Қуръон тиловатини ер юзида нур, осмонда эса захира деб таърифлаганлар. Шу боис, лоақал кунда бир марта бўлса ҳам Мусҳафга қараб тиловат қилишга одатланиш лозим. Абу Мусо Ашъарий розияллоҳу анҳу: "Мен ҳар куни Роббимнинг Китобига қарайман. Бирор кунни Мусҳафга қарамасдан ўтказиб юборишга Роббимдан уяламан", деб айтганлар.
Қуръони каримни тиловат қилишнинг муҳим шартларидан бири тажвид қоидаларига риоя қилишдир. "Муззаммил" сурасининг 4-оятида Аллоҳ таоло Қуръонни тартил билан – яъни дона-дона қилиб, тўғри талаффуз билан ўқишга буюрган. Имом Бухорий ривоятларида Қуръонни маҳорат билан тиловат қилувчи мукаррам фаришталар билан бир мақомда бўлиши, тили қийналиб ўқиган кишига эса икки баробар ажр берилиши келтирилган. Бу – ҳар бир мусулмонни, қийинчилигидан қатъи назар, Қуръон ўқишга рағбатлантирувчи улкан далилдир.
Қуръони каримнинг энг муҳим мақсадларидан бири инсонни ахлоқий жиҳатдан камолга етказишдир. У инсоннинг эътиқодини тўғрилайди, қалбини поклайди, ақлини маърифат билан бойитади ва уни жамиятга фойдали шахс сифатида тарбиялайди. Қуръон маърифатидан баҳра олган инсонда ростгўйлик, адолат, сабр, кечиримлилик, камтарлик, раҳм-шафқат ва саховат каби фазилатлар шаклланади. Мўмин инсоннинг тили билан қалби бир бўлиши, ҳатто яқинларига қарши бўлса ҳам адолатни қарор топтириши, мусибатда сабрли ва муомалада кечиримли бўлиши, мол-дунёси ёки мансаби билан кибрланмаслиги лозим. Шунингдек, Қуръоний ахлоқ эгаси муҳтожларга ёрдам беради, етимларни қўллайди, беморлардан хабар олади ва ёлғизларни ўз ҳолига ташлаб қўймайди.
Қуръони каримда ота-оналарга яхшилик қилиш ҳам алоҳида таъкидланган – бир неча ўринда Аллоҳ таоло Ўзига ибодат қилишга буюриб, ундан кейин дарҳол ота-оналарга яхшилик қилишга буюрган. Оилавий муносабатлар масаласида ҳам Қуръон маърифати аввало уйда синовдан ўтади: масжидда яхши кўриниб, уйида қўпол бўлган инсон Қуръон таълимотини тўлиқ ўзлаштирган деб бўлмайди. Қўшни ва жамият билан муносабатда ҳам Қуръонга эргашган инсоннинг яхшилиги фақат ўзининг ибодати билан чекланмайди – атрофидаги кишилар унинг тили, қўли ва муомаласидан омон бўлишлари керак.
Қуръони каримни ўқиш билан бирга, уни тадаббур қилиш – яъни оятлар устида чуқур фикр юритиш ва улардаги маънони англашга интилиш мусулмон учун муҳим вазифадир. "Сод" сурасининг 29-оятида Аллоҳ таоло Қуръонни оятларини тадаббур қилсинлар ва ақл эгалари эслатма олсинлар учун нозил қилганини баён этиб:
“Биз сенга нозил қилган Китоб муборакдир. Ақл эгалари унинг оятларини тадаббур қилишлари ва эслашлари учундир. (Қуръон оятларидан ақлли киши эслатма олади)”
Саҳобаи киромлар Қуръонни "Раббимизнинг бизга юборган мактуби" деб қабул қилишган – кечалари унинг оятларида фикр юритишган, кундузлари эса унга амал қилишган. Абдуллоҳ ибн Аббос разияллоҳу анҳу тадаббур билан ўқилган бир неча оятни, эътиборсиз ўқилган бутун Қуръондан устун санаган. Бу – миқдордан сифатга эътибор қаратиш зарурлигини кўрсатувчи ибратли мисолдир. Тадаббур ила Қуръон ўқиш қалбларни ислоҳ қилади, турли хил салбий васвасаларни кетказади ва инсонни маънан покланишга етаклайди.
Қуръони каримнинг мўъжизалиги унинг илмий жиҳатидан ҳам намоён бўлади. Масалан, "Қиёмат" сурасининг 3-4 оятларида Аллоҳ таоло инсоннинг қайта тирилишини тушунтирар экан, бармоқ учларини ҳам қайта тикланишини алоҳида зикр қилган. Бармоқ учларидаги нақшларнинг ҳар бир инсонда ўзига хос бўлиши Қуръон нозил бўлган даврда маълум эмас эди – фақат ўтган асрда бу ҳақиқат кашф этилиб, криминалистикада кенг қўлланила бошланди. Яна бир мисол – "Зориёт" сурасининг 47-оятида коинотнинг кенгайиши ҳақидаги ишора. Замонавий астрономия 20-асрда коинотнинг мунтазам кенгайиб бораётганини исботлади, ҳолбуки бу ҳақиқат Қуръонда бундан ўн тўрт аср аввал баён этилган эди.
Бугунги кунда Ўзбекистонда Қуръони каримни ўрганиш учун кенг имкониятлар яратилган. Ўзбекистон мусулмонлари идораси тасарруфидаги таълим муассасалари қошида Қуръони карим ва тажвидни ўргатувчи ўқув курслари фаолият олиб бормоқда. Мустақил ўрганувчилар учун онлайн дарслар, қўлланмалар ва аудио-видео дарсликлар ҳам мавжуд. Юртимиздаги Қуръонга бўлган юксак эҳтиромнинг ёрқин намунаси сифатида Ислом цивилизацияси маркази алоҳида таъкидлашга арзийди – унинг марказий қисмида Ҳазрати Усмон разияллоҳу анҳу даврларида кўчирилган қадимий Усмон Мусҳафи муносиб ўринга қўйилган. Яқин ўтмишда диний илмларни эркин ўрганиш имкониятлари чекланган бўлса, бугун Қуръонни ўрганиш, тиловат қилиш, маъноларини англаш ва тафсирини мутолаа қилиш учун барча шароитлар мавжуд. Бу имкониятлар учун Яратганга шукроналар айтиш лозим.
Хулоса қилиб айтганда, Қуръони карим инсониятга Аллоҳ таоло томонидан юборилган энг буюк неъмат ва абадий ҳидоят манбаидир. Замонавий жамиятда Қуръон таълимотларининг аҳамияти янада ошиб бормоқда – глобаллашув, ахборот инқилоби ва ижтимоий ўзгаришлар инсонни маънавий изланишга ундамоқда. Ҳар бир мусулмон учун Қуръони каримни нафақат тиловат қилиш, балки унинг маънолари устида тадаббур қилиш, таълимотларини англаб ҳаётга татбиқ этиш энг муҳим вазифадир. Қуръон ўқиган сари ахлоқимиз гўзалланса, одамларга муносабатимиз яхшиланса, оиламизда меҳр, жамиятимизда тотувлик ва ҳаётимизда барака зиёда бўлса – демак, Қуръон маърифатидан тўғри баҳра олаётган бўламиз.

Устоз Абдулбосит Раҳимов,
Мир Араб ўрта махсус ислом 
таълим муассасаси мударриси