НЕЪМАТЛАРГА ШУКР — МИЛЛИЙ ЎЗЛИКНИНГ МАЪНАВИЙ ПОЙДЕВОРИ

Бизларга кўпдан кўп неъматларни ато этган Зотга ҳамду саноларбўлсин! Неъматларнинг шукронасини қилишни ўргатган муаллим зот — Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга салавотусаломлар бўлсин!

Инсоният тарихида неъмат тушунчаси ҳамиша марказий ўрин тутган. Яратган Зот бандаларига сон-саноқсиз неъматлар ато этган ва бу неъматларга муносиб жавоб — шукр бўлишини билдирган. Бугунги кунда биз яшаётган замонда, техника тараққиёти ва моддий фаровонлик даврида, баъзан энг катта неъматлар — эркинлик, мустақиллик, дин ва диёнат эркинлиги — назардан четда қолиб кетиши мумкин. Мазкур мақолада неъматга шукр қилишнинг диний-ахлоқий асослари, истиқлол неъматининг тарихий аҳамияти ва замонавий Ўзбекистондаги диний-маърифий юксалиш масалалари ҳақида сўз юритилади.

Аллоҳ субҳанаҳу ва таоло инсонларга беҳисоб неъматлар берган. Ҳаёт, саломатлик, ризқ, ақл, иймон — буларнинг барчаси Яратганнинг инояти ва марҳаматидир. Қуръони каримда бу ҳақиқат турли оятларда баён этилган. Жумладан, Иброҳим сурасининг 7-оятида Аллоҳ таоло шундай марҳамат қилади:

«Ва Роббингиз сизга: «Қасамки, агар шукр қилсангиз, албатта, сизга зиёда қилурман. Агар куфр келтирсангиз, албатта, азобим шиддатлидир», деб билдирганини эсланг» (Иброҳим сураси, 7-оят).

Ушбу оят неъматга шукр қилиш ва ношукурлик оқибатлари ҳақида энг аниқ ва равшан баёнотдир. Аллоҳ таоло шукр қилган бандасига неъматини янада кўпайтиришини ваъда қилган. Аксинча, ношукурлик қилган кишига эса шиддатли азоб бўлишини огоҳлантирган. Муфассирлар ушбу оятни шарҳлаб, шукр — фақат тил билан айтиладиган сўз эмас, балки қалб билан эътиқод қилиш, тил билан ҳамд айтиш ва аъзолар билан итоат амалларини бажариш эканлигини таъкидлаганлар.

Наҳл сурасида эса: «Агар Аллоҳнинг неъматларини санасангиз, саноғига етолмайсиз» (Наҳл сураси, 18-оят) деб марҳамат қилинган. Бу оят инсонга берилган неъматларнинг чексизлигини ва уларни тўлиқ саноқ қилишнинг имконсизлигини кўрсатади. Шу сабабли ҳар бир мўмин банда доимий шукр ҳолатида бўлиши лозим.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам шукр ибодатини ҳаётларининг ажралмас қисмига айлантирган зот эдилар. У зот умматларига ҳам шукрнинг аҳамиятини ҳар хил йўллар билан таълим берганлар. Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган машҳур ҳадисда Набий соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай деганлар:

«Одамларга ташаккур айтмаган киши Аллоҳга шукр қилмаган бўлади» (Абу Довуд, Термизий ривояти).

Ушбу ҳадис жуда чуқур маъно ташийди. Аллоҳга шукр қилиш — фақат Яратганга юзланиб ибодат қилиш билан чегараланмайди, балки Аллоҳнинг неъматларини етказувчи воситачиларга — ота-онага, устозга, яхшилик қилган кишиларга, ҳатто жамиятга миннатдорлик билдиришни ҳам ўз ичига олади. Кимки инсонларга ташаккур айтишни билмаса, унинг Аллоҳга бўлган шукри ҳам тўлиқ бўлмайди.

Пайғамбаримиз алайҳиссаломнинг ўзлари эса кечалари оёқлари шишгунча намоз ўқиганларида, Оиша онамиз: «Ё Расулуллоҳ, Аллоҳ Сизнинг аввалги ва кейинги гуноҳларингизни мағфират қилган-ку, нега бунча машаққат чекасиз?» деб сўраганларида, у зот: «Шукр қилувчи банда бўлишни истамайманми?» деб жавоб берганлар. Бу жавоб шукрнинг энголий мартабаси амалий ибодат эканлигини кўрсатади.

Аллоҳ таоло инсонларга берган неъматлар орасида энг азиз вақадрлиларидан бири — мустақиллик, яъни истиқлол неъматидир. 1991 йилнинг 1 сентябрида Ўзбекистон давлат мустақиллигини қўлга киритди. Бу тарихий воқеа халқимиз ҳаётида туб бурилиш нуқтаси бўлди. Истиқлолорқали биз нафақат сиёсий эркинликка, балки маънавий ва динийозодликка ҳам эришдик.

Мустақиллик туфайли халқимиз ўз тарихий илдизларини, миллийўзлигини, дину диёнатини тиклаш имкониятига эга бўлди. Асрлардавомида шаклланган ислом маданияти, илм-маърифат анъаналариқайтадан жонланди. Истиқлол неъмати — бу фақат сиёсий тушунча эмас, балки Аллоҳ таолонинг буюк иноятидир. Зеро, диний китобларимизда ҳамозодлик ва эркинлик энг катта неъматлардан бири сифатида таърифланган.

Ўзбекистон тарихининг энг оғриқли саҳифаларидан бири — совет даврида дин аҳлига қарши олиб борилган шафқатсиз сиёсатдир. Даҳрийлик мафкураси ҳукмронлик қилган ўша даврларда масжидларёпилди, мадрасалар фаолияти тўхтатилди, минглаб уламолар қатағонгаучради. Дин — халқнинг руҳий озиғи — тамомила тақиқланди ёки қаттиқназорат остига олинди.

Машҳур шоир Аллома Иқболи Лоҳурининг сўзлари бу даврнингаҳволини жуда аниқ тасвирлайди:

“Кардаам андар мақомоташ нигаҳ,

Ло салотин, ло калисо, ло илоҳ”

Яъни: “Унинг (совет тузимининг) мақомига назар солдим — на подшоҳлар бор, на черковлар, на Худо (деган тушунча)”. Бу мисра совет даврида ҳам дунёвий ҳокимият тузилмалари, ҳам диний муассасалар, ҳамЯратганга ишониш тушунчасининг тамомила йўқ қилинганлигиниифодалайди. На Ислом, на Калисо (христианлик), на бирор илоҳийтушунча — ҳеч нарса қолдирилмаган эди.

Истиқлолга эришгач, бу зулмга чек қўйилди. Даҳрийликмафкурасининг кишанларидан озод бўлган халқимиз қайтаданмасжидларини очди, мадрасаларини тиклади, муқаддас Қуръонни эркинўқий бошлади. Бу жараён — совет тузими қолдирган маънавий яраларнингшифосига айланди.

Охирги йилларда Ўзбекистонда амалга оширилаётган ислоҳотлар, айниқса, диний соҳадаги ўзгаришлар жаҳон ҳамжамияти эътиборинитортмоқда. Давлатимиз раҳбарлигида улуғ аждодларимиз меросини чуқурўрганиш, илмий асосда тадқиқ этиш ва халқаро миқёсда тарғиб қилишбўйича беназир ишлар олиб борилмоқда.

Имом Бухорий ёдгорлик мажмуаси — 2026 йилнинг март ойидақайта бунёд этилиб, расман очилган ушбу мажмуа буюк муҳаддисбобомизнинг ислом оламида тутган юксак мавқеига муносиб тарздаяратилди. Мажмуа ҳудуди 44 гектарга етиб, 14 та мовий гумбаз ва 75 метрлик 4 та минора қад ростлаган. Мажмуа қошида инновацион музей, туризм маркази, «Дорул ҳадис» ўқув маркази ташкил этилди. Президентимиз таъкидлаганидек, бу жой фақат зиёратгоҳ эмас, балки илм-маърифат, тарбия ва ибрат маскани бўлиши керак.

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази — 2026 йилнинг17 мартида Тошкент шаҳрида, Ҳазрати Имом (Хастимом) мажмуасиҳудудида расман очилган ушбу маркази мамлакатимизнинг энг йирикмаданий-маърифий мажмуаларидан бирига айланди. BBC нашри уни 2026 йилда дунёда интизорлик билан кутилаётган «ТОП-6 музей» рўйхатигакиритди. Марказда Имом Бухорий, Имом Термизий, Ҳаким Термизий, Абу Мансур Мотуридий, Нажмиддин Кубро, Баҳоуддин Нақшбанд, ХўжаАҳрор Валий каби уламоларнинг ислом маърифатига қўшган ҳиссасиатрофлича ёритилган.

Илмий-тадқиқот марказлари. Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази, Имом Термизий халқаро илмий-тадқиқот маркази, Имом Мотуридий халқаро илмий-тадқиқот маркази, Баҳоуддин Нақшбандномидаги илмий-тадқиқот маркази каби муассасалар фаолияти йўлгақўйилди. Бу марказлар буюк аждодларимиз меросини илмий асосда тадқиқэтиш, замонавий таҳдидларга маърифат билан жавоб бериш, жаҳолатгақарши курашиш борасида муҳим вазифаларни бажармоқда.

Диний-маърифий соҳадаги ислоҳотларнинг яна бир ёрқин намунасисифатида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 24 июлдаги«Буюк ватандошимиз, ҳадис ва тасаввуф илмининг етук намояндасиҲаким Термизий таваллудининг 1200 йиллигини кенг нишонлаштўғрисида»ги № ПҚ–275 қарориқабул қилинди. Ушбу қарор Ислом илм-маърифати ва тасаввуф таълимотининг йирик намояндаси бўлган Абу Абдуллоҳ Муҳаммад Ҳаким Термизийнинг (тахминан 750–869 йиллар) бой илмий-маънавий меросини чуқур тадқиқ этиш ва кенг тарғиб қилишбўйича катта аҳамиятга эга.

Қарорга мувофиқ, 2026 йилнинг ноябрь ойида Термиз шаҳрида«Ҳаким Термизий илмий-маънавий меросининг бугунги кундагиаҳамияти» мавзусида халқаро конференция ташкил этилади. Йил давомидаҲаким Термизий меросига бағишланган туркум рисолалар тайёрланиб, чоп этилади. Диний таълим муассасалари талабалари ўртасида «ҲакимТермизий асарлари билимдони» танлови ўтказилади.

Бу қарор — давлатимизнинг буюк аждодларимиз меросига қанчаликкатта эътибор қаратаётганлигининг яна бир далилидир. Зеро, ҲакимТермизий нафақат ҳадис илмининг, балки тасаввуф таълимотининг ҳамасосчиларидан бири ҳисобланади. Унинг «Наводирул-усул», «Хатмул-авлиё» каби асарлари бутун Ислом оламида юксак қадрланади.

Хулоса қилиб айтганда, Аллоҳ таоло бизларга берган неъматлар — ҳаёт, саломатлик, иймон, истиқлол, дин ва диёнат эркинлиги — барчасишукрга лойиқ буюк инъомлардир. Қуръони каримнинг Иброҳимсурасидаги оятда баён этилганидек, шукр қилувчи бандаларга Аллоҳнеъматини зиёда қилади, ношукурлик эса шиддатли азобга олиб келади.

Совет тузимининг зулмидан халос бўлиб, мустақилликка эришганЎзбекистон бугун диний-маърифий соҳада мисли кўрилмаган юксалишнибошдан кечирмоқда. Имом Бухорий ёдгорлик мажмуасининг қайта бунёдэтилиши, Ислом цивилизацияси марказининг очилиши, Ҳаким Термизийтаваллудининг 1200 йиллигини кенг нишонлаш тўғрисидаги давлат қарори— буларнинг барчаси мустақил Ўзбекистоннинг ўз буюк маънавиймеросига қайтаётганлигининг далилидир.

Бу буюк неъматларнинг қадрига етиш, уларга шукр қилиш — ҳарбиримизнинг бурчимиздир. Пайғамбаримиз алайҳиссалом таълимберганларидек, инсонларга ташаккур айтишни билмаган киши Аллоҳгашукр қилган бўлмайди. Шу сабабли, биз ҳам бу неъматларни қадрлаб, улардан тўғри фойдаланиб, келажак авлодларга етказиш йўлида тинимсизмеҳнат қилишимиз лозим.

Аллоҳ таоло юртимизга тинчлик-осойишталик, халқимизгафаровонлик ва баракот ато этсин. Буюк аждодларимиз меросини ўрганишва тарғиб қилиш ишлари янада ривожлансин. Мустақил Ўзбекистон — маърифат, бағрикенглик ва тараққиёт юрти сифатида жаҳон ҳамжамиятидамуносиб ўрнини эгаллашда давом этсин!

ДИЛШОД Алиев,

“Болои Ҳовуз” масжиди имом хатиби,

БухДУ исломшунослик йўналиши магистранти

Мир Араб ЎМИТМ матбуот котиби

Фойдаланилган манбалар:

1. Қуръони карим — Иброҳим сураси, 7-оят; Наҳл сураси, 18-оят.

2. Саҳиҳ ал-Бухорий; Сунан Абу Довуд; Сунан ат-Термизий.

3. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2026 йил 24 июлдаги № ПҚ–275 сонли қарори.

4. president.uz — Ўзбекистон Республикаси Президентининг расмийвеб-сайти.

5. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази расмиймаълумотлари.

6. Имом Бухорий халқаро илмий-тадқиқот маркази (bukhari.uz) материаллари.

7. sputniknews.uz — Ҳаким Термизий таваллуди 1200 йиллигинишонланиши ҳақида маълумот.