ҲАР КЎРИНГАН НАРСА ҲАҚИҚАТ ЭМАС

Инсон ҳаёти — бу доимий танлов майдони. Ҳар кун биз одамлар билан учрашамиз, ҳодисаларга дуч келамиз, сўзлар эшитамиз. Аммо шу нарсаларнинг қайси бири чинакам, қайси бири эса фақат ташқи кўриниш — буни фарқлаш ҳаммага ҳам насиб этавермайди. Тасаввуф адабиётининг буюк намояндаларидан бири бўлган Шамси Табрезий айнан шу мавзуга қалам тортган. У ўзининг тўрт мисралик, аммо маъно жиҳатидан бутун бир дунёга тенг келадиган ғазалида инсонларни ташқи кўринишга алданмасликка, ҳақиқат билан ёлғоннинг фарқини билишга чақиради.
Бу шеър садоқатли дўст билан сохта дўстнинг, чинакам гавҳар билан оддий тошнинг, ҳақиқий буюклик билан ташқи бежирим кўринишнинг фарқи ҳақида. Келинг, бу ҳикматли мисраларни бирма-бир таҳлил қилайлик.

Ҳар марди шутурдор Увайси Қаранӣ нест,
Ҳар шишаи гулранг ақиқи яманӣ нест.
Ҳар сангу гуле гавҳари ноёб нагардад,
Ҳар Аҳмаду Маҳмуд Расули маданӣ нест.

“Ҳар туя боққан мард Увайси Қаран эмас,
Ҳар гулранг шиша ҳам Яман ақиқи эмас.
Ҳар тошу ҳар бир гул ноёб гавҳар бўлмас,
Ҳар Аҳмаду Маҳмуд Мадина Расули эмас.”

“Ҳар марди шутурдор Увайси Қаранӣ нест”
Маъноси: Ҳар бир туя минган одам Увайс Қаранийдек авлиё эмас.

Увайс Қараний — тасаввуф тарихидаги энг улуғ шахслардан бири. У Яманда яшаган камтарин бир чўпон бўлиб, Пайғамбар алайҳиссаломни кўрмаган ҳолда уларга чинакам ишқ ва садоқат билан боғланган эди. Ривоятларга кўра, Пайғамбар алайҳиссалом ўзлари: “Яман томондан раҳмат нафаси келади” — деб марҳамат қилганлар.
Шамси Табрезий бу мисрада шуни айтмоқчи: чўлда туя миниб юрган ҳар бир одамнинг ташқи кўриниши Увайс Қаранийга ўхшаши мумкин. Аммо ички дунёси, руҳий покизалиги, ишқи ва садоқати ҳар кимда бўлавермайди. Кийим бир хил бўлиши мумкин, аммо қалб бошқа.
Одамни ташқи қиёфасига, кийим-кечагига, мансабига қараб баҳоламанг. Чинакам қадр-қимматни ичкари дунёда — қалбда, ниятда ва амалда излаш керак. Зоҳирий кўриниш алдамчидир.

“Ҳар шишаи гулранг ақиқи яманӣ нест”
Маъноси: Ҳар бир гулранг шиша — Яман ақиқи эмас.

Яман ақиқи қадимдан энг қимматбаҳо тошлардан бири сифатида машҳур. Унинг қизғиш, гулранг тусли жилоси кўзни қамаштиради. Аммо оддий бир шиша парчасини ҳам гулранг тусга бўяш мумкин. Ташқаридан қараганда иккаласи бир-бирига ўхшаб кетади. Лекин бирининг ичида қадр-қиммат бор, иккинчисида эса фақат бўш кўриниш.
Шамси Табрезий бунда ёлғон ва ҳақиқатнинг бир хил либосда кўринишини таъкидламоқда. Дунёда кўп нарса чиройли кўринади, ширин туюлади, жозибали сезилади. Аммо уларнинг барчаси ҳақиқий гавҳар эмас.
Ялтироқнинг ҳаммаси олтин эмас. Чиройли сўзларга, ёқимли ваъдаларга, ташқи жозибага осонликча ишонаверманг. Ҳар бир нарсанинг моҳиятини текшириб, синаб кўринг. Ҳақиқий қимматбаҳо нарса синовдан ўтгандан кейингина қадрини билдиради.

“Ҳар сангу гуле гавҳари ноёб нагардад”
Маъноси: Ҳар бир тош ва гул ноёб гавҳарга айланавермайди.

Бу мисра ниҳоятда чуқур ҳикматга эга. Табиатда минглаб турли тошлар ва гуллар бор. Уларнинг ҳар бири ўзича чиройли бўлиши мумкин. Аммо ноёб гавҳар — бу ҳар қандай тош эмас. У минг йиллар давомида, алоҳида шароитларда, табиатнинг махсус меҳнати билан шаклланади. Худди шундай, гулларнинг ичида ҳам баъзиси бир кунда сўлийди, баъзиси эса асрлар бўйи хушбўй қолади.
Шамси Табрезий бу ерда инсонларга ишора қилмоқда. Ҳар бир инсон ўзича қимматли, аммо ҳаммаси ҳам маънавий етуклик чўққисига кўтарилавермайди. Буюклик фақат нималигинг билан эмас, балки ким бўлганинг — ички дунёинг, меҳнатинг, сабринг ва ихлосинг билан белгиланади.
Ҳаммани бир хил кўз билан кўрманг. Одамларни фарқлаш, моҳиятини англаш — ақлнинг белгиси. Шу билан бирга, ўзингиз ҳам оддий тош бўлиб қолмасдан, ноёб гавҳарга айланиш учун ички дунёингизни тарбиялашга ҳаракат қилинг.

“Ҳар Аҳмаду Маҳмуд Расули маданӣ нест”
Маъноси: Ҳар бир Аҳмад ёки Маҳмуд исмли одам — Мадинанинг Расули эмас.

Бу мисра шеърнинг энг кучли ва чўққи нуқтаси. “Аҳмад” ва “Маҳмуд” — булар Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламнинг муборак исмлари. Дунёда бу исмларни кўтарган миллионлаб инсонлар бор. Аммо исмнинг ўзи ҳеч кимни Расулуллоҳ даражасига кўтармайди.

Шамси Табрезий бу ерда энг олий ҳақиқатни баён қилмоқда: исм — бу фақат белги, аммо моҳият — бу амал, ахлоқ, руҳият ва Аллоҳга бўлган чинакам яқинлик. Биров Аҳмад деб аталиши мумкин, аммо унда Аҳмадлик сифати бўлмаса — бу фақат бўш сўз.
Исм, унвон, мансаб, лавозим — буларнинг барчаси зоҳирий нарсалар. Инсоннинг чинакам қиммати унинг амалларида, феъл-атворида ва руҳий оламида. 
Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш лозимки, Шамси Табрезийнинг бу тўрт мисрали шеъри — бир умрлик ҳикмат мактаби. Бу мисралар бизга бир оддий, аммо жуда муҳим ҳақиқатни эслатади: дунёда ҳар бир нарса кўриниши каби эмас. Ташқи жилва ичкидаги ҳақиқатга далил бўлолмайди. Туя минган ҳар одам авлиё эмас, гулранг ҳар тош қимматбаҳо эмас, ҳар бир гул гавҳар эмас, ва чиройли исм кўтарган ҳар одам буюк эмас.
Биринчидан, одамларни зоҳирига қараб эмас, ботинига қараб баҳолаш керак. Иккинчидан, ялтироққа алданмасдан, ҳар нарсанинг моҳиятини текшириш лозим. Учинчидан, чинакам буюклик — исмда ёки кўринишда эмас, балки амалда ва руҳиятда. Тўртинчидан, ўзимизни ҳам зоҳирий безаклар билан эмас, ички маънавият билан бойитишимиз зарур.

Дилшод Алиев,
Мир Араб ўрта махсус ислом 
таълим муассасаси матбуот котиби,
“Болои Ҳовуз” жоме масжиди имом хатиби,
БухДУ исломшунослик йўналиши магистранти