Fitna va uning jamiyatdagi salbiy oqibatlari

Islom ta’limotida jamiyat tinchligi, odamlar o‘rtasidagi ishonch, birlik va adolat eng ulug‘ qadriyatlardan sanaladi. Shu sababli bu qadriyatlarga rahna soladigan har qanday omil qat’iy qoralangan. Shunday illatlardan biri — fitnadir. Fitna — bu odamlar orasiga nizo solish, bir-biriga qarshi qo‘yish, bo‘hton va gumon tarqatish, tinchlikni buzish, jamoani parokanda qilish kabi ma’nolarni o‘z ichiga oladigan og‘ir ijtimoiy-axloqiy xastalikdir. Dinda fitnaning qaytarilgani bejiz emas: u nafaqat ayrim shaxslarni, balki butun jamiyatning barqarorligini izdan chiqaradigan, uzoq davom etadigan zararli oqibatlarni tug‘diradi.
Fitnaning mohiyati va nega u qaytarilgan?
Fitna ko‘pincha “oddiy gap-so‘z”, “mish-mish”, “tanqid” yoki “haqiqatni aytish” niqobi ostida tarqaladi. Aslida esa u:
• odamlarda shubha va gumon uyg‘otadi,
• do‘stni dushmanga aylantiradi,
• haqqoniy dalilsiz ayblash va bo‘htonni kuchaytiradi,
• adovat va nafratni yoyadi.
Din fitnani qaytaradi, chunki u zulmga olib boradi: fitna sabab kimdir haqoratlanadi, obro‘si to‘kiladi, oila buziladi, qo‘ni-qo‘shnichilik rishtalari uziladi, ish joyida adolatsizlik paydo bo‘ladi. Islomda “zarar berish” va “zararga javoban zarar yetkazish” qat’iy qoralangan. Fitna esa aynan zarar yetkazishga xizmat qiladi: u ayrim kishilarning shaxsiy manfaatini ko‘zlab, ko‘pchilikning tinchini buzadi.
Fitnaning yana bir xavfli tomoni — u tez tarqaladi. Yolg‘on va bo‘hton ko‘pincha “qiziqarli” ko‘ringani uchun odamlar uni tekshirmasdan ulashadi. Natijada bir marta chiqib ketgan fitna so‘zni qaytarish qiyin bo‘ladi: u ko‘ngillarda iz qoldiradi, ishonchni yemiradi va jamiyatning ma’naviy immunitetini pasaytiradi.
Fitnaning jamiyatdagi salbiy oqibatlari
Fitna faqat bir kishiga qarshi qilingan yomonlik emas; u jamiyat hayotining turli qatlamlariga ta’sir qilib, ko‘p yo‘nalishda zarar keltiradi.
1) Birlik va ishonchning yemirilishi
Jamiyatning kuchi — odamlar o‘rtasidagi ishonch va hamjihatlikda. Fitna esa avvalo ishonchni buzadi. Odamlar bir-biridan shubhalana boshlaydi: “U men haqimda nima dedi?”, “Balki u meni yomon ko‘rar?”, “U kimning tarafida?” degan gumonlar ko‘payadi. Ishonch ketgan joyda hamkorlik, mehr-oqibat, qo‘llab-quvvatlash kamayadi. Natijada jamiyat bo‘linadi, har kim o‘z “guruh”iga yopishib oladi, umumiy manfaatlar ikkinchi o‘ringa tushadi.
2) Adovat va nafratning kuchayishi
Fitna ko‘pincha hissiyotga o‘ynaydi: g‘azab, rashk, hasad, kibr kabi illatlarni qo‘zg‘atadi. Bir-biriga nisbatan hurmat yuqoladi, adab va axloq chetga suriladi. Bu esa nafratning “odatiy hol”ga aylanishiga olib keladi: odamlar bir-birining xursandchiligi va tashvishiga befarq bo‘lib qoladi. Nafrat kuchaygan sari zo‘ravonlikka moyillik ham ortadi: avval so‘z bilan, keyin amalda tajovuz paydo bo‘lishi mumkin.
3) Oila va tarbiya muhitiga zarar
Fitna oilaga ham kirib boradi. Kelin-kuyov, qaynota-qaynona, aka-uka, opa-singil orasida gumonlar paydo bo‘ladi, arzimas gaplar kattalashib ketadi. Fitna tarqalgan uyda farzand tarbiyasi ham izdan chiqadi: bola kattalardan yomon muomala, g‘iybat, bir-birini yomonlash odatini ko‘rsa, shu “me’yor” deb o‘ylaydi. Bu esa kelajak avlodning ma’naviy qiyofasiga salbiy ta’sir qiladi.
4) Jamoat tartibi va barqarorlikning buzilishi
Fitna kengaygan sari u faqat shaxsiy munosabatlar bilan cheklanmaydi; u jamoat muhitiga ta’sir qiladi. Mahalla, ish jamoasi, ta’lim muassasasi yoki butun jamiyat darajasida bo‘linishlar paydo bo‘ladi. Bir masala atrofida odamlar keskin qarama-qarshi tomonlarga ajralib, murosa yuqoladi. Bu holat ijtimoiy barqarorlikni susaytiradi, mojarolarni ko‘paytiradi, tinchlikka rahna soladi.
5) Adolat mezonining yuqolishi
Fitna odatda haqiqatni emas, manfaatni targ‘ib qiladi. Odamlar dalilga emas, “eshitgan gap”ga ergashsa, adolat yuqoladi. Biror kishini tekshirmasdan ayblash, bir tomonlama xulosa qilish ko‘payadi. Natijada begunohlar jabrlanadi, aybdor esa “fitna kuchi” bilan o‘zini oqlab ketishi ham mumkin. Bu jamiyatda “haqiqat baribir bilinmaydi” degan xavfli tushunchani kuchaytiradi.
6) Ma’naviy muhitning ifloslanishi
Fitna ko‘paygan joyda g‘iybat, bo‘hton, masxara, kamsitish, tuhmat odatiy tus oladi. Bu ma’naviy muhitni zaharlaydi. Odamlar yaxshilikka undash o‘rniga ayb izlashga, nuqson qidirishga o‘tadi. Natijada jamiyatda ijobiy energiya kamayadi: fidoyilik, saxovat, bag‘rikenglik, rahm-shafqat kabi fazilatlar siqilib chiqadi.
Fitnadan saqlanishning asosiy yo‘llari
Fitna ildizi ko‘pincha til va axborotdan boshlangani uchun, unga qarshi kurash ham avvalo mas’uliyatli muomala va hushyorlikdan boshlanadi:
• Tekshirish: Har eshitgan gapni tarqatmasdan avval aniqlik kiritish.
• Husnuz-zon: Odamlar haqida yaxshi gumonda bo‘lishga intilish.
• Sukut va ehtiyot: Keraksiz, zararli gaplardan tiyilish.
• Nasihat va murosa: Mojaro chiqsa, uni kuchaytirish emas, yumshatishga urinish.
• Adolat: Biror masalada xulosa qilishdan oldin ikki tomonni ham eshitish, dalil bilan ish tutish.
Fitna — jamiyatning ichidan yemiruvchi, ko‘rinmas, ammo juda xavfli illat. U ishonchni buzadi, nafratni yoyadi, oilani parokanda qiladi, jamoat barqarorligini susaytiradi va ma’naviy muhitni zaharlaydi. Shu bois din fitnani qat’iy qaytaradi: chunki u bir kishining gunohi bo‘lib qolmay, butun jamiyatning boshiga sinov bo‘lib tushadi. Har bir inson o‘z so‘zi, xabari va munosabatiga mas’ul bo‘lsa, fitnaning yo‘li torayadi, jamiyatda tinchlik va hamjihatlik mustahkamlanadi.

Akbar RAHMONOV,
Mir Arab o‘rta maxsus 
islom ta’lim muassasasi mudarrisi