HAR KOʻRINGAN NARSA HAQIQAT EMAS

Inson hayoti — bu doimiy tanlov maydoni. Har kun biz odamlar bilan uchrashamiz, hodisalarga duch kelamiz, soʻzlar eshitamiz. Ammo shu narsalarning qaysi biri chinakam, qaysi biri esa faqat tashqi koʻrinish — buni farqlash hammaga ham nasib etavermaydi. Tasavvuf adabiyotining buyuk namoyandalaridan biri boʻlgan Shamsi Tabreziy aynan shu mavzuga qalam tortgan. U oʻzining toʻrt misralik, ammo maʼno jihatidan butun bir dunyoga teng keladigan gʻazalida insonlarni tashqi koʻrinishga aldanmaslikka, haqiqat bilan yolgʻonning farqini bilishga chaqiradi.
Bu sheʼr sadoqatli doʻst bilan soxta doʻstning, chinakam gavhar bilan oddiy toshning, haqiqiy buyuklik bilan tashqi bejirim koʻrinishning farqi haqida. Keling, bu hikmatli misralarni birma-bir tahlil qilaylik.

Har mardi shuturdor Uvaysi Qaranӣ nest,
Har shishai gulrang aqiqi yamanӣ nest.
Har sangu gule gavhari noyob nagardad,
Har Ahmadu Mahmud Rasuli madanӣ nest.

“Har tuya boqqan mard Uvaysi Qaran emas,
Har gulrang shisha ham Yaman aqiqi emas.
Har toshu har bir gul noyob gavhar boʻlmas,
Har Ahmadu Mahmud Madina Rasuli emas.”

“Har mardi shuturdor Uvaysi Qarani nest”
Maʼnosi: Har bir tuya mingan odam Uvays Qaraniydek avliyo emas.
Uvays Qaraniy — tasavvuf tarixidagi eng ulugʻ shaxslardan biri. U Yamanda yashagan kamtarin bir choʻpon boʻlib, Paygʻambar alayhissalomni koʻrmagan holda ularga chinakam ishq va sadoqat bilan bogʻlangan edi. Rivoyatlarga koʻra, Paygʻambar alayhissalom oʻzlari: “Yaman tomondan rahmat nafasi keladi” — deb marhamat qilganlar.
Shamsi Tabreziy bu misrada shuni aytmoqchi: choʻlda tuya minib yurgan har bir odamning tashqi koʻrinishi Uvays Qaraniyga oʻxshashi mumkin. Ammo ichki dunyosi, ruhiy pokizaligi, ishqi va sadoqati har kimda boʻlavermaydi. Kiyim bir xil boʻlishi mumkin, ammo qalb boshqa.
Odamni tashqi qiyofasiga, kiyim-kechagiga, mansabiga qarab baholamang. Chinakam qadr-qimmatni ichkari dunyoda — qalbda, niyatda va amalda izlash kerak. Zohiriy koʻrinish aldamchidir.

“Har shishai gulrang aqiqi yamani nest”
Maʼnosi: Har bir gulrang shisha — Yaman aqiqi emas.

Yaman aqiqi qadimdan eng qimmatbaho toshlardan biri sifatida mashhur. Uning qizgʻish, gulrang tusli jilosi koʻzni qamashtiradi. Ammo oddiy bir shisha parchasini ham gulrang tusga boʻyash mumkin. Tashqaridan qaraganda ikkalasi bir-biriga oʻxshab ketadi. Lekin birining ichida qadr-qimmat bor, ikkinchisida esa faqat boʻsh koʻrinish.
Shamsi Tabreziy bunda yolgʻon va haqiqatning bir xil libosda koʻrinishini taʼkidlamoqda. Dunyoda koʻp narsa chiroyli koʻrinadi, shirin tuyuladi, jozibali seziladi. Ammo ularning barchasi haqiqiy gavhar emas.
Yaltiroqning hammasi oltin emas. Chiroyli soʻzlarga, yoqimli vaʼdalarga, tashqi jozibaga osonlikcha ishonavermang. Har bir narsaning mohiyatini tekshirib, sinab koʻring. Haqiqiy qimmatbaho narsa sinovdan oʻtgandan keyingina qadrini bildiradi.

“Har sangu gule gavhari noyob nagardad”
Maʼnosi: Har bir tosh va gul noyob gavharga aylanavermaydi.

Bu misra nihoyatda chuqur hikmatga ega. Tabiatda minglab turli toshlar va gullar bor. Ularning har biri oʻzicha chiroyli boʻlishi mumkin. Ammo noyob gavhar — bu har qanday tosh emas. U ming yillar davomida, alohida sharoitlarda, tabiatning maxsus mehnati bilan shakllanadi. Xuddi shunday, gullarning ichida ham baʼzisi bir kunda soʻliydi, baʼzisi esa asrlar boʻyi xushboʻy qoladi.
Shamsi Tabreziy bu yerda insonlarga ishora qilmoqda. Har bir inson oʻzicha qimmatli, ammo hammasi ham maʼnaviy yetuklik choʻqqisiga koʻtarilavermaydi. Buyuklik faqat nimaliging bilan emas, balki kim boʻlganing — ichki dunyoing, mehnating, sabring va ixlosing bilan belgilanadi.
Hammani bir xil koʻz bilan koʻrmang. Odamlarni farqlash, mohiyatini anglash — aqlning belgisi. Shu bilan birga, oʻzingiz ham oddiy tosh boʻlib qolmasdan, noyob gavharga aylanish uchun ichki dunyoingizni tarbiyalashga harakat qiling.

“Har Ahmadu Mahmud Rasuli madani nest”
Maʼnosi: Har bir Ahmad yoki Mahmud ismli odam — Madinaning Rasuli emas.

Bu misra sheʼrning eng kuchli va choʻqqi nuqtasi. “Ahmad” va “Mahmud” — bular Paygʻambarimiz Muhammad sollallohu alayhi vasallamning muborak ismlari. Dunyoda bu ismlarni koʻtargan millionlab insonlar bor. Ammo ismning oʻzi hech kimni Rasululloh darajasiga koʻtarmaydi.

Shamsi Tabreziy bu yerda eng oliy haqiqatni bayon qilmoqda: ism — bu faqat belgi, ammo mohiyat — bu amal, axloq, ruhiyat va Allohga boʻlgan chinakam yaqinlik. Birov Ahmad deb atalishi mumkin, ammo unda Ahmadlik sifati boʻlmasa — bu faqat boʻsh soʻz.
Ism, unvon, mansab, lavozim — bularning barchasi zohiriy narsalar. Insonning chinakam qimmati uning amallarida, feʼl-atvorida va ruhiy olamida. 
Xulosa oʻrnida shuni taʼkidlash lozimki, Shamsi Tabreziyning bu toʻrt misrali sheʼri — bir umrlik hikmat maktabi. Bu misralar bizga bir oddiy, ammo juda muhim haqiqatni eslatadi: dunyoda har bir narsa koʻrinishi kabi emas. Tashqi jilva ichkidagi haqiqatga dalil boʻlolmaydi. Tuya mingan har odam avliyo emas, gulrang har tosh qimmatbaho emas, har bir gul gavhar emas, va chiroyli ism koʻtargan har odam buyuk emas.
Birinchidan, odamlarni zohiriga qarab emas, botiniga qarab baholash kerak. Ikkinchidan, yaltiroqqa aldanmasdan, har narsaning mohiyatini tekshirish lozim. Uchinchidan, chinakam buyuklik — ismda yoki koʻrinishda emas, balki amalda va ruhiyatda. Toʻrtinchidan, oʻzimizni ham zohiriy bezaklar bilan emas, ichki maʼnaviyat bilan boyitishimiz zarur.

Dilshod Aliyev,
Mir Arab oʻrta maxsus islom 
taʼlim muassasasi matbuot kotibi,
“Boloi Hovuz” jome masjidi imom xatibi,
BuxDU islomshunoslik yoʻnalishi magistranti