MA’NAVIY QADRIYATLAR RIVOJIDA AN’ANAVIY ISLOMNING O‘RNI

Insoniyat taraqqiyotining hozirgi bosqichida texnologik yuksalish bilan bir qatorda ma’naviy-ruhiy inqirozlar xavfi ham ko‘zga tashlanmoqda. Bunday sharoitda xalqlarning asrlar davomida shakllangan milliy va diniy qadriyatlariga murojaat qilishi tabiiy jarayondir. O‘zbekiston xalqi uchun bunday qadriyatlarning o‘zagi an’anaviy islom ta’limoti bilan chambarchas bog‘liq. An’anaviy islom deganda, mintaqamizda asrlar davomida shakllangan, Hanafiya mazhabi va Moturidiya aqidasi asosida rivojlangan, mahalliy urf-odatlar bilan uyg‘unlashgan mo‘tadil diniy qarashlar majmuasi tushuniladi. Shunga ko’ra an’anaviy islom ma’naviy qadriyatlarimiz yuksalishida asosan quyidagi ko’rinishlarda namoyon bo’ladi:
Islom dini mohiyatiga ko‘ra faqatgina ibodatlar majmuasi emas, balki yuksak axloqiy tizimdir. Payg‘ambarimiz Muhammad sollallohu alayhi va sallam: "Men go‘zal axloqlarni mukammal qilish uchun yuborildim", deb marhamat qilganlar.
An’anaviy islomda insonning jamiyatdagi o‘rni uning taqvosi va axloqi bilan belgilanadi. Bunda quyidagi tamoyillar ustuvorlik kasb etadi:
• Omonatdorlik va halollik: Iqtisodiy va ijtimoiy munosabatlarda adolat mezonlarini o‘rnatish.
• Ota-onaga ehtirom: Oila institutini muqaddas saqlash va avlodlar davomiyligini ta’minlash.
• Ilmga targ‘ib: "Beshikdan qabrgacha ilm izla" degan tamoyil asosida jamiyatning intellektual salohiyatini oshirish.
Mintaqamizdan yetishib chiqqan buyuk olimlarning asarlari an’anaviy islomning ilmiy-ma’naviy asosini tashkil etadi. Imom Buxoriyning hadislar to‘plami insonning har bir xatti-harakatini axloqiy taroziga solsa, Abu Mansur Moturidiyning kalom ilmi inson aqli va e’tiqodi o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlagan.
Burhoniddin Marg‘inoniyning "Hidoya" asari esa nafaqat huquqiy, balki ijtimoiy adolat va inson huquqlarini himoya qilish borasidagi yuksak qadriyatlarni o‘zida mujassam etgan. Bu meros bugungi kunda jamiyatda qonun ustuvorligi va ma’naviy poklikni targ‘ib qilishda poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
An’anaviy islomning eng muhim xususiyatlaridan biri – uning bag‘rikengligidir (tolerantlik). Mintaqamiz tarixida islom dini boshqa din vakillari bilan tinch-totuv yashash, ularning e’tiqodini hurmat qilish borasida boy tajriba to‘plagan.
"Vaziyat" (o‘rtacha yo‘l) tamoyili musulmonlarni g‘uluvga (radikalizmga) ketishdan asraydi. Bu tamoyil bugungi globallashuv davrida turli yot g‘oyalar va ekstremistik qarashlarga qarshi eng samarali mafkuraviy qalqondir. Ma’naviy qadriyatlar rivoji jamiyatda o‘zaro ishonch va birodarlik muhitini mustahkamlaydi, bu esa davlatning barqaror taraqqiyoti uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
O‘zbek xalqining mehmondo‘stligi, mahalla tizimi, hasharlar va oilaviy marosimlari islomiy qadriyatlar bilan shu qadar singib ketganki, ularni bir-biridan ajratib bo‘lmaydi. Islomdagi "qo‘shnichilik haqqi" tushunchasi mahalla institutining axloqiy ustuni hisoblanadi. Bu esa o‘z navbatida ijtimoiy nazorat va jamoaviy mas’uliyatni shakllantiradi.
Xulosa o‘rnida ta’kidlash lozimki, an’anaviy islom ma’naviy qadriyatlar rivojida shunchaki tarixiy element emas, balki zamonaviy jamiyatning axloqiy asosi hisoblanadi. U insonni ichki dunyosini poklashga, jamiyatga foyda keltirishga va tinchlikni asrashga undaydi.
Yosh avlodni an’anaviy diniy va milliy qadriyatlar ruhida tarbiyalash ularni turli ma’naviy tahdidlardan himoya qilish bilan birga, milliy o‘zlikni anglash darajasini yuksaltiradi. Shu bois, diniy merosimizni ilmiy tahlil qilish va uni zamonaviy pedagogik texnologiyalar bilan uyg‘un holda o‘quv jarayoniga tatbiq etish dolzarb vazifa bo‘lib qolaveradi.

Mamadazizov J – Mir Arab o’rta maxsus islom ta’lim muassasasi arab tili fani o’qituvchisi