Nega Imom Abu Hanifa rohimahullohga ergashishimiz kerak?

Islom dini inson hayotining barcha sohalariga yo‘l-yo‘riq beruvchi mukammal ilohiy nizomdir. Musulmon kishi ibodat, muomala, oila, tijorat va axloq masalalarida Alloh taoloning roziligiga muvofiq yashashga intiladi. Biroq Qur’on va hadis matnlarini to‘g‘ri tushunish, ulardan amaliy hukm chiqarish har bir insonning imkoniyatida bo‘lavermaydi. Shu sababli islom tarixida buyuk mujtahid olimlar yetishib chiqqan. Ular Qur’on, Sunnat, sahobalar amaliyoti va fiqhiy qoidalar asosida musulmonlarga amaliy yo‘l ko‘rsatganlar.
Ana shunday ulug‘ imomlardan biri Imom Abu Hanifa Nu’mon ibn Sobit rohimahullohdir. U kishi hijriy II asrda yashagan buyuk faqih va mutakallim bo‘lib, islom huquqshunosligi tarixida alohida o‘rin tutadi. Britannica ma’lumotiga ko‘ra, Abu Hanifa 699-yilda Kufada tug‘ilgan, 767-yilda Bag‘dodda vafot etgan va uning fiqhiy maktabi sunniy islomdagi to‘rt asosiy mazhabdan biri sifatida e’tirof etilgan. 
Imom Abu Hanifa rohimahulloh oddiy fikr egasi emas, balki mujtahid imom edi. Mujtahid — Qur’on va Sunnatdan hukm chiqarish darajasiga yetgan, arab tili, hadis, tafsir, usulul-fiqh, sahobalar fatvolari va shariat maqsadlarini chuqur bilgan olimdir. Abu Hanifa rohimahulloh fiqhni tartibli ilmiy tizimga solgan buyuk zotlardan hisoblanadi. 
U kishining ilmiy yo‘li faqat shaxsiy fikrga asoslanmagan. Hanafiy fiqh Qur’on, Sunnat, ijmo va qiyos kabi asosiy manbalarga tayanadi. Ahl as-sunna val-jamoa olimlari odatda shariat dalillarining asosiy manbalari sifatida Qur’on, Sunnat, ijmo va qiyosni zikr qiladilar. Demak, Imom Abu Hanifa rohimahullohga ergashish Qur’on va Sunnatdan uzoqlashish emas, aksincha, ularni ilmiy usul bilan tushunishga ergashishdir.
Qur’oni karimda Alloh taolo: “Agar bilmasangiz, zikr ahlidan so‘ranglar”, (Nahl surasi 43 oyat) deb marhamat qiladi. Bu oyat musulmon kishining diniy masalada bilimsiz holda o‘zicha hukm chiqarmasligi, balki ilm ahliga murojaat qilishi kerakligini ko‘rsatadi. Imom Abu Hanifa rohimahulloh ana shu “zikr ahli”, ya’ni ilm ahlining eng ulug‘laridan biridir.
Musulmon kishi namoz, ro‘za, zakot, nikoh, taloq, savdo-sotiq kabi ko‘plab masalalarda aniq hukmga muhtoj bo‘ladi. Har bir kishi mustaqil ravishda hadislarni tekshirish, dalillarni jamlash, nosix-mansuxni ajratish, umumiy va xos hukmlarni farqlash darajasiga ega emas. Shuning uchun oddiy musulmonning ishonchli mujtahidga ergashishi tabiiy va zarurdir. Bu ko‘r-ko‘rona taqlid emas, balki mutaxassisga murojaat qilishdir. Xuddi bemor tabibga, quruvchi muhandisga, talaba ustozga murojaat qilgani kabi, musulmon ham diniy hukmlarda faqih olimlarga murojaat qiladi.
Hanafiy mazhabining muhim fazilatlaridan biri — dalillarni tartibli, aqliy va usuliy asosda tahlil qilishidir. Bu mazhab Qur’on va hadisni birinchi manba deb biladi, lekin yangi masalalarda qiyos, istihson va urf kabi usullardan ham foydalanadi. Ulamolar hanafiy mazhabini Qur’on va hadisni asosiy manba deb bilishi bilan birga, aniq dalil bo‘lmagan holatlarda tizimli fikrlashga katta e’tibor beradigan maktab sifatida tavsiflaydi. 
Bu xususiyat hanafiy fiqhni hayotga yaqin, amaliy va keng qamrovli qilgan. Chunki jamiyatda doim yangi savollar tug‘iladi: savdo shakllari o‘zgaradi, oilaviy munosabatlarda yangi holatlar paydo bo‘ladi, ijtimoiy hayot murakkablashadi. Hanafiy mazhabi esa shariatning qat’iy dalillariga sodiq qolgan holda, insonlarning ehtiyojlarini ham e’tiborga oladi. Bu islomning “yengillik”, “adolat” va “maslahat” tamoyillariga mosdir.
O‘zbekiston va Markaziy Osiyo musulmonlari asrlar davomida hanafiy mazhabiga amal qilib kelgan. Bu mazhab mintaqamizda diniy birlik, ibodatdagi tartib va ijtimoiy barqarorlikni saqlashda muhim rol o‘ynagan. Britannica ma’lumotiga ko‘ra, hanafiy mazhabi bugungi kunda Markaziy Osiyo, Hindiston, Pokiston, Turkiya va sobiq Usmonli hududlarida keng tarqalgan. 
Bir hududda yashovchi musulmonlarning bir mazhab asosida amal qilishi ixtiloflarni kamaytiradi. Masalan, namoz, nikoh, meros, zakot yoki boshqa amaliy masalalarda har kim turli hukmga ergashsa, jamiyatda chalkashlik paydo bo‘lishi mumkin. Hanafiy mazhabiga ergashish esa diniy amaliyotda tartib va izchillikni ta’minlaydi.
Imom Abu Hanifa rohimahullohga ergashishning sababi shaxsiy taassub yoki urf-odat emas, balki ilmiy, diniy va tarixiy asosga ega. U kishi Qur’on va Sunnatni chuqur anglagan, fiqhiy hukmlarni tartibga solgan, musulmon ummatiga yengillik va izchillik olib kirgan buyuk mujtahid imomdir. Hanafiy mazhabi islomning asl manbalariga tayangan, aql va dalil uyg‘unligini saqlagan, musulmonlarning kundalik hayotiga amaliy yechimlar bergan ilmiy maktabdir.
Shu bois Imom Abu Hanifa rohimahullohga ergashish — Abu Hanifani Qur’on va Sunnatdan ustun qo‘yish emas. Aksincha, Qur’on va Sunnatni to‘g‘ri tushunishda ulug‘ mujtahid olimning ilmiy merosidan foydalanishdir. Ayniqsa, Markaziy Osiyo musulmonlari uchun hanafiy mazhabi diniy birlik, mo‘tadillik va ilmiy davomiylik ramzidir. Demak, biz Imom Abu Hanifa rohimahullohga ergashish orqali islomni tartibli, ilmiy va ahli sunna yo‘lida anglashga intilgan bo‘lamiz.

Akbar Rahmonov, 
Mir Arab o’rta maxsus islom 
ta’lim muassasasi mudarrisi